Σοβαρός προβληματισμός

Μερικές φορές αναρωτιέμαι αν τον κόσμο κυβερνούν κάποιοι έξυπνοι που μας δουλεύουν ή κάποιοι ηλίθιοι που μιλάνε σοβαρά.

Mark Twain, 1835-1910, Αμερικανός συγγραφέας

Τρίτη, 28 Φεβρουαρίου 2017

Και αν η Κόλασή μας δεν είναι ο Παράδεισός τους;

του Γιώργου Μ. Χατζηστεργίου
Μέσα στη ζοφερή, αλλά και ολοένα επιδεινούμενη κατάσταση της ελληνικής κοινωνίας, στις απόπειρες που γίνονται να δοθεί μία ερμηνεία για τη φύση των εξελίξεων υπάρχει μια κοινή διάσταση στις αντιλήψεις τόσο αυτών που πείθονται από τη "λογική του μνημονίου", όσο και από αυτούς που είναι κάθετα απέναντί της.
Η κοινή διάσταση συνίσταται στο ότι υπάρχει μία ισχυρή εξουσιαστική πλανητική (έστω και με κάποιες εθνικές διαφοροποιήσεις) τάξη που πορεύεται "καβάλα στο άλογο" ενώ χώρες σαν τη δική μας μαζεύονται "χτικιασμένες και μαραζωμένες στη γωνία". Έστω και αν μία τέτοια εικόνα μοιάζει απλουστευτική και καρτουνίστικη, η αλήθεια είναι ότι σε γενικές γραμμές φαίνεται να έχει σχέση με την πραγματικότητα: κάποιοι, "εκεί ψηλά", δείχνουν να έχουν επιβληθεί κατά κράτος στους "από κάτω" και έχουν το μέλλον του κόσμου στο τσεπάκι τους!


Είναι όντως έτσι;
Όμως όπως στα θεάματα με τα τρικ των ταχυδακτυλουργών των πανηγυριών των παλαιότερων εποχών, αρκεί να κοιτάξουμε τα πράγματα από άλλες εναλλακτικές γωνίες θέασης και αυτό που θα δούμε δεν ταιριάζει στην κυρίαρχη εικόνα.
Πρώτα απ’ όλα, η τραγική και αυξητική με γεωμετρική πρόοδο χειροτέρευση του περιβάλλοντος (τρύπα του όζοντος, κλιματολογικές ανατροπές, ερημοποίηση περιοχών, κλπ) απειλεί πια ευθέως τις συνθήκες υπό τις οποίες έζησε και αναπτύχθηκε στη Γη το ανθρώπινο είδος, μαζί με την υπόλοιπη βιοποικιλία που συνιστά την "ζωή" στον Πλανήτη. Είναι σαφές ότι αυτή η εξέλιξη αφορά όλους τους κατοίκους του πλανήτη, "πάνω και κάτω".
Ενδεικτικός της κατάστασης είναι και ο τρόπος με τον οποίο έχουν βαλθεί στη σημερινή συγκυρία να αντλήσουν ενέργεια από τα έγκατα της γης βομβαρδίζοντάς την με την τεχνική του fracking και δηλητηριάζοντας μία ευρεία περιοχή για ένα απροσδιόριστα μεγάλο μελλοντικό διάστημα. Οι αστοχίες στους σταθμούς πυρηνικής ενέργειας – από το Τσερνομπίλ ως τη Φουκοσίμα της Ιαπωνίας – επιβαρύνουν κι άλλο το ζοφερό κλίμα της χρόνιας και υπερεντατικής μόλυνσης. Στο ίδιο κλίμα εντάσσονται οι τρομερά επιβαρυντικές για τις θαλάσσιες περιοχές πετρελαιοκηλίδες, αλλά και η καλυπτόμενη από πυκνό πέπλο μυστηρίου ταφή πυρηνικών ή τοξικών αποβλήτων. Είναι χαρακτηριστικό ότι γράφεται χωρίς να διαψεύδεται ότι η καταστροφή των χημικών όπλων της Λιβύης θα πραγματοποιηθεί στην κλειστή θάλασσα της Μεσογείου.
Ανάλογα ισχύουν – αναφορικά με την ενδεχόμενη έκταση των καταστροφών – και για τις σύγχρονες πολεμικές συγκρούσεις. Ακόμα και οι πυρπολήσεις ολόκληρων πόλεων - όπως η Καρχηδόνα, η Κόρινθος ή η Ιερουσαλήμ - της εποχή της οικουμενικής κυριαρχίας των Ρωμαίων είχαν μέσα στην τραγικότητά τους και μία οικολογική (!) διάσταση: την επόμενη μέρα της καταστροφής μπορούσε να χτιστεί επί των ερειπίων μία καινούργια πόλη, χωρίς τοξικές συνέπειες για τους κατοίκους. Αντίθετα, στο Βιετνάμ ακόμα πληρώνουν τις τοξικές συνέπειες των βομβών από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς της δεκαετίας του 1970 που εξακολουθούν να είναι χωμένες στο υπέδαφος της χώρας. Στις πιο πρόσφατες καταστροφές, όπως είναι η Φαλούτζα στο Ιράκ και η Τζενίν στα κατεχόμενα της Δυτικής Όχθης του Ιορδάνη, υπάρχουν κάθε τόσο αναφορές στον διεθνή τύπο για καρκίνους και τερατογενέσεις σ’ αυτές τις περιοχές, καθώς εκεί χρησιμοποιήθηκαν πυρηνικά όπλα μικρής κλίμακας.
Τέλος, δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ανάλυση για το μέγεθος την ανεπανόρθωτης καταστροφής και την ακτίνα εμβέλειάς της στην περίπτωση που χρησιμοποιηθεί κάπου έστω και μία σύγχρονη πυρηνική βόμβα, η ισχύς της οποίας είναι κατά πολύ πολλαπλάσια των βομβών της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι.


Ποιούς αφορά ο ζόφος;
Δεν απαριθμήσαμε παραπάνω όλα τα δεινά για να δυσκολέψουμε τον ύπνο μας και να βαρύνουμε τη διάθεσή μας. Άλλωστε, έτσι κι αλλιώς, κάθε μέρα ρουφάμε από παντού αυτού του είδους τις δηλητηριασμένες σκέψεις που παροξύνουν τους φόβους μας, και που μας σπρώχνουν σε αυτοκαταστολή προκειμένου να ηρεμήσουμε.
Το ζήτημα είναι αλλού: έχοντας υπ’ όψιν τα παραπάνω, από πού προκύπτει ότι "αυτοί που κανονίζουν τις τύχες του κόσμου είναι καβάλα στο άλογο;" Πού θα καταφύγουν αυτοί τελικά σε έναν πλανήτη που αν συνεχίσει στην ίδια κατεύθυνση πρόκειται να ερημοποιηθεί τόσο που θα προσομοιάζει στους άλλους ακατοίκητους πλανήτες που μας περιβάλλουν; Πώς θα ρίξουν βόμβες για να εξαφανίσουν όσους τους απειλούν, χωρίς να μολυνθούν και οι ίδιοι; Η ένταση της υπερσυγκέντρωσης εξουσίας και μέσων παραγωγής αντιστοιχεί σε μία τρομερή ένταση της καταστροφής, αν οποτεδήποτε αυτή συμβεί και αυτή δεν μπορεί παρά να αφορά τους "πάνω", όσο και τους "κάτω".
Μήπως λοιπόν, παρά τις φανφάρες και τις θριαμβολογίες, "ο βασιλιάς είναι γυμνός", όπως το κατάλαβε ακόμα και ένα παιδάκι στο παραμύθι του Άντερσεν; Μήπως τελικά το κυρίαρχο σύστημα εξουσίας είναι στην πραγματικότητα αποκαμωμένο και έμφοβο και μήπως όλη αυτή η περιπέτεια στην οποία έχει εμπλέξει τους πληθυσμούς της Ευρώπης αλλά και τον πλανήτη ολόκληρο, το κάνει να μοιάζει όχι με καβαλάρη θριαμβευτή, αλλά μάλλον με αδύναμο και τρομαγμένο γέρο που οδηγεί σαν τρελός ένα αυτοκίνητο με πατημένα τα γκάζια κατ’ ευθείαν στον γκρεμό;


Μαγικές εικόνες
Η εικόνα της παντοδυναμίας των "πάνω" – στην οποία αναφερθήκαμε στην αρχή του κειμένου - προκύπτει μόνο αν κοιτάξουμε στενά το παρόν και μόνο. Όμως το παρόν σχετίζεται με μία προϊστορία κι αυτή μας λέει ότι μετά από τους πρόσφατους αιώνες κάθε λογής επαναστάσεων – αστικών, εργατικών, των λαών του Τρίτου Κόσμου, αλλά και βιομηχανικών ή πολιτιστικών σαν αυτή του Μάη του ’68 – καθώς και δύο καταστρεπτικών και ανατρεπτικών παγκόσμιων πολέμων, το μεταλλασσόμενο σύστημα εξουσίας πέρα από θριάμβους και επικρατήσεις μπορεί να είναι ταυτόχρονα στριμωγμένο και πληγωμένο, με όλες τις παραχωρήσεις και τις μανούβρες που υποχρεώθηκε όλο αυτό το διάστημα να κάνει. Μη έχοντας πια άλλον ζωτικό χώρο να επεκταθεί, μοιάζει να καταφεύγει στην ενδόρρηξη, να πυροβολεί τα ίδια του τα πόδια.
Σύμφωνα με κορυφαίους διανοητές, όπως ο Immanuel Wallerstein, το σημερινό παγκόσμιο πια σύστημα όχι μόνο δεν είναι λειτουργικό αλλά είναι εξαιρετικά ασταθές – στη γλώσσα των μηχανικών αυτό σημαίνει ότι ακόμα και μία μικρή τυχαία κίνηση, απ’ όπου κι αν προέρχεται, μπορεί να τινάξει την ισορροπία στον αέρα, με δυσανάλογα καταστρεπτικές συνέπειες για το ανθρώπινο είδος συνολικά, για πρώτη φορά στην ιστορία του.
Αν όμως μια τέτοια ζοφερή προοπτική αφορά κι’ αυτούς, μαζί μ’ εμάς, αυτό μας επιτρέπει να δούμε όλες τις κυρίαρχες απόψεις ανεστραμμένες, και πρώτα απ’ όλα να απαλλαγούμε από την αίσθηση ότι εμείς είμαστε τα θηράματα κι’ αυτοί οι κυνηγοί και να στρέψουμε την κινδυνολογία τους στα μούτρα τους: αν οι απειλές τους υλοποιηθούν θα βλάψουν αναπόφευκτα και τους ίδιους.
Κάτω από αυτό το φως, οι εικόνες που προβάλλονται από τα κυρίαρχα μέσα μαζικής επικοινωνίας και τους οργανικούς διανοούμενους του καθεστώτος μοιάζουν στα μάτια μας σαν τις "μαγικές εικόνες" των παλιών λαϊκών πανηγυριών, δηλαδή παραπλανητικές. "Κυνηγήστε τους πλούσιους!" λέει περίπου το εξώφυλλο διεθνούς οικονομικού περιοδικού και ο τίτλος συνοδεύεται από μια εικόνα που αναπαριστά το αριστοκρατικό κυνήγι της αλεπούς στην Αγγλία. Αντί για αλεπούδες, καλοντυμένοι άνθρωποι τρέχουν τρομαγμένοι να ξεφύγουν κρατώντας στην αγκαλιά τους τα σπίτια και τα κοσμήματα για να μην τους τα πάρουν. Μόνο που οι "πλούσιοι" της εικόνας είναι η μικρή και μεσαία αστική τάξη που οικοδομήθηκε μεταπολεμικά στην Ευρώπη και αλλού και όχι οι μεγιστάνες του πλανήτη. Σε άλλο εξώφυλλο του ίδιου περιοδικού οι εργαζόμενοι σε γραφεία παροχής υπηρεσιών εξατμίζονται, "γίνονται καπνός", καθώς τα ρομπότ έρχονται να τους αντικαταστήσουν. Μα, όπως αποδεικνύει οι αμερικανός ελληνικής καταγωγής διανοούμενος George Caffentzis, η ιδέα ότι οι μηχανές – χωρίς τους ανθρώπους – μπορούν να δημιουργήσουν αξία είναι τόσο έωλη όσο αυτή της δυνατότητας να υπάρξει το "αεικίνητο", δηλαδή η αέναη κίνηση χωρίς κατανάλωση ενέργειας! Στην πραγματικότητα, ενώ το περιοδικό προαναγγέλει την κατάργηση της εργασίας, αυτό που εννοεί είναι η εξαφάνιση της θεσμικά κατοχυρωμένης εργασίας, την ίδια ώρα που υποκριτικά μιλάει για την ανάγκη πάταξης της παραοικονομίας (ποιάς τάξης άραγε;). Οι μαγικές εικόνες δεν έχουν τελειωμό.


Τί μπορεί να σημαίνουν για μας όλα αυτά;
Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να γίνει κοινή συνείδηση ότι η κινδυνώδης εξαιρετικά ασταθής ισορροπία της πλανητικής ανθρώπινης κοινωνίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον τρόπο που είναι σήμερα δομημένο το σύστημα εξουσίας και παραγωγής. Αυτό συνεπάγεται πως πρέπει να κινηθούμε συντονισμένα για τη ριζική αλλαγή του και όχι για μπαλώματα από ’δω κι’ από κει, που τελικά θα οξύνουν τα προβλήματα ή, ακόμα χειρότερα, θα οδηγήσουν σε αλυσιδωτές πρωτοφανείς καταστροφές.
Στο ίδιο πλαίσιο, πρέπει επίσης να κατανοηθεί ότι τα προβλήματα είναι πλανητικά, οπότε μόνον συνολικά και όχι αποσπασματικά πρέπει να αντιμετωπιστούν. Για παράδειγμα, το ζήτημα του υπερπληθυσμού που επισείεται ως μοιραία απειλή και αποδίδεται παραπλανητικά στην πολιτισμική καθυστέρηση (αν είναι έτσι, γιατί στην Αφρική του 18ου αιώνα δεν υπήρχε τέτοιο ζήτημα;), καθώς και στις προόδους της ιατρικής και της διατροφής (για όποιον γνωρίζει την πραγματικότητα των μεγαλουπόλεων και παραγκουπόλεων της φτωχολογιάς στην Ασία και την Αφρική αυτά τα θεωρεί φαιδρότητες), έχει να κάνει – όπως απέδειξε ο φημισμένος αμερικανός διανοητής Μπούχτσιν – με την ολοσχερή διάλυση κάθε κοινωνικού ιστού, αλλά και των τοπικών οικονομιών, στα πλαίσια της ιδιότυπης και ασύμμετρης παγκοσμιοποίησης. Δεν είναι τυχαίο, κατά τον Μπούχτσιν, ότι οι κατά κάποιο τρόπο "ισορροπημένες" μεταπολεμικές ευρωπαϊκές κοινωνίες δεν παρουσίασαν προβλήματα υπερπληθυσμού, σε αντίθεση με την εποχή της ξαφνικής διόγκωσης του βιομηχανικού προλεταριάτου των αγγλικών πόλεων του 19ου αιώνα, τότε που οι άνθρωποι ξεριζώθηκαν βίαια από τις αγροτικές περιοχές και τις παραδοσιακές ασχολίες τους για να δουλέψουν σε τραγικές συνθήκες στα εργοστάσια της βιομηχανικής επανάστασης. Όλα αυτά σημαίνουν ότι τα μεγάλα προβλήματα "δεν έχουν πέσει από τον ουρανό", αλλά συνδέονται ευθέως με το σύστημα εξουσίας που κυβερνάει τον κόσμο.
Καταλήγοντας, αν όντως "η Κόλασή μας δεν είναι ο Παράδεισός τους" αυτό συνεπάγεται ότι η κυρίαρχη εξουσία δεν κρατάει όλους τους άσσους στο μανίκι της, αντίθετα με ότι θέλει να μας κάνει να πιστέψουμε. Αυτό δεν την καθιστά λιγότερο επικίνδυνη, ίσα – ίσα μάλλον περισσότερο. Αλλά την καθιστά σαφώς περισσότερο ευάλωτη. Αν αυτά γίνουν κοινή συνείδηση στις χειμαζόμενες κοινωνίες μας, τότε πολλαπλασιάζονται οι δυνατότητες για μία ανατροπή της σημερινής ακραία επικίνδυνης τάξης πραγμάτων υπέρ μιας κατάστασης πιο κοντινής σε έναν συνδυασμό δικαιοσύνης και ευτυχίας, μαζί με την επιβίωσή μας από τις επαπειλούμενες καταστροφές.


ΕΠΙΜΕΤΡΟ
Η ανάδειξη της μπλόφας σε έναν πόλεμο ή σε ένα παιχνίδι με χαρτιά δεν είναι από μόνη της επαρκής, αν αυτό που σε ενδιαφέρει είναι να νικήσεις.
Όπως σημειώνει ο Γκύ Ντεμπόρ, μεγάλη μορφή του μεταπολεμικού ευρωπαϊκού κινήματος των καταστασιακών που συνδέθηκε με το Μάη του 68 στη Γαλλία, στο κείμενό του “Σημειώσεις πάνω στο πόκερ” (γράφηκε το 1990 και εκδόθηκε στα ελληνικά το 2010 από την εκδοτική ομάδα ΟΥΑΠΙΤΙ) : “Η μπλόφα είναι το κέντρο του παιχνιδιού. Κυριαρχεί σ’ αυτό, για τον μόνο λόγο ότι επιτρέπεται αλλά, αν κυριαρχεί, είναι μονάχα εξαιτίας της ιδιότητάς της να λειτουργεί σαν σκιά απόντων ανθρώπων. Η πραγματική της παρέμβαση οφείλει να θεωρείται αμελητέα.” Και συνεχίζει : “Το μυστικό της δεξιοτεχνίας στο πόκερ είναι να βασίζεται καταρχάς, και όσο το δυνατόν περισσότερο, στις πραγματικές σου δυνάμεις”.
Εμείς έχουμε φροντίσει να συγκροτήσουμε τις πραγματικές μας δυνάμεις στο κοινωνικό και παραγωγικό πεδίο προκειμένου να ανταπεξέλθουμε στις δυσκολίες του πολέμου στον οποίο έχουμε εμπλακεί παρά την θέλησή μας και παρά τον προγραμματισμό μας;

Δεν υπάρχουν σχόλια: